JOSEPH HAYDN - GIAO HƯỞNG SỐ 92 OXFORD

Hẳn bạn sẽ để ý tới cái tên “Oxford” để cạnh bản giao hưởng số 92 của J.Haydn, và tò mò cái tên đó có liên quan gì đến thành phố hay đại học nổi tiếng ở nước Anh.

Đúng là có liên quan, bởi tác phẩm này được Haydn đem biểu diễn ở nơi đó, khi Đại học Oxford trao cho ông bằng Tiến sỹ Âm nhạc danh dự năm 1791. Đây là một sự kiện khá đặc biệt, bởi từ đây cũng là dấu mốc cho thấy châu Âu đã coi âm nhạc là một ngành nghệ thuật có giá trị nghiên cứu học thuật.

Thời Trung cổ, trong các môi trường học thuật, người ta chú tâm nghiên cứu về lý thuyết âm thanh, tức các vấn đề về tỷ lệ âm thanh, tỷ lệ toán học của quãng, hay triết học về hòa âm trong vũ trụ. Từ thời Phục hưng đến Baroque, các nghệ sỹ đã có chỗ đứng vững chãi hơn, nhưng trong xã hội họ vẫn mang vai trò phục vụ cho nhà thờ hoặc triều đình là chính. Từ thời Cổ điển, tức từ Haydn, Mozart, Beethoven, xã hội châu Âu bắt đầu thay đổi: nếp đi nghe hòa nhạc công cộng xuất hiện, nghệ sỹ tự làm impresario (tương tự “bầu show” ngày nay) hoặc cộng tác với các impresario, đoàn hát tổ chức biểu diễn trong các nhà hát, không chỉ diễn cho quý tộc hay giáo hội trong cung đình, nhà thờ; âm nhạc lan vào bàn luận trong triết học và mỹ học (vì thế mới có các hình thức như sonata, nơi âm nhạc thể hiện nghệ thuật hùng biện rõ nét)... vì thế các nhà soạn nhạc không chỉ là những nghệ sỹ được yêu quý, mà còn là thành phần trí thức đáng kính.

Dẫu tác phẩm để Haydn có được sự công nhận là Tiến sỹ là tác phẩm khác, nhưng bản giao hưởng số 92 được trình diễn ngay lúc bấy giờ đã chinh phục khán giả, vì thế nó đi liền với cái tên Oxford.
Bản giao hưởng 92 của Haydn là một ví dụ rất rõ nét cho phong cách Cổ điển Wien, với biên chế dàn nhạc giao hưởng chuẩn mực (dàn dây chơi chủ lực, 2 oboe, 2 fagot, 2 kèn cor, trumpet + timpani.

Thứ nhất, phong cách Cổ điển Wien thể hiện ở cấu trúc giao hưởng 4 chương đã tạo thành lệ cho các giao hưởng sau ông gần 200 năm:

Chương I có mở đầu chậm Adagio, sau đó là hình thức sonata trình bày những chủ đề tương phản, mang tinh thần tươi mới, nhanh nhạy Allegro spiritoso.
Chương II trữ tình, như một bài ca ngọt ngào Adagio cantabile
Chương III giải trí bởi tính vũ khúc Menuetto: Allegretto, phần giữa trio đối lập.
Chương cuối nhanh, kết thúc rực rỡ
Đây gần như là chuẩn mực của giao hưởng thời Cổ điển.

Thứ hai, là tính cân đối và rõ ràng của cấu trúc: các chủ đề âm nhạc chính đều ngắn gọn, súc tích, các câu nhạc cân xứng (kết cấu 4+4 ô nhịp). Thứ ba, là tư duy phát triển motif bậc thầy của Haydn: từ những nét nhạc nguyên bản ban đầu, nhạc sỹ tiến hành đảo ngược, chia nhỏ, chuyển đổi qua các bè cao-thấp và thay đổi tiết tấu vô cùng phong phú, mà vẫn tạo nên sự thống nhất cấu trúc của cả chương. Thứ năm là cấu trúc hòa âm rất logic và minh bạch, các pha ly điệu, chuyển điệu hết sức gọn gàng và tạo điểm nhấn tinh tế. Thứ sáu là kết cấu chủ điệu nổi bật, và cách dùng phức điệu chồng chéo như thời Baroque trước đó chỉ được dùng một phần để tạo kịch tính.

Và cuối cùng, một nét riêng cá tính của Haydn còn thể hiện ở trong tác phẩm là sự hài hước của ông với những lúc ngừng đột ngột, tương phản cường độ và hoà âm đổi màu cũng bất ngờ.

Tác phẩm là một ví dụ tiêu biểu của phong cách Cổ điển Wien, kết hợp sự rõ ràng trong cấu trúc, cách phát triển chủ đề sinh động và nét dí dỏm đặc trưng của Haydn. Ngày nay, bản giao hưởng này được xem là một trong những tác phẩm xuất sắc thuộc giai đoạn chín muồi của “cha đẻ của thể loại giao hưởng.”

Mai Hạnh, 3.2026.